Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Zaman ve dikkat katili dijital dünyada bilgeleşmek zorundayız

Fotoğraf: Üsküdar Üniversitesi
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Vakıf Başkanı Prof. Dr. Nevzat Tarhan, İzmir Bakırçay Üniversitesi Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesi tarafından düzenlenen “Dijital Gelecek ve Hekimlik” başlıklı söyleşide yapay zekânın insanlık üzerindeki etkilerini değerlendirdi. Yapay zekânın sunduğu fırsatların yanı sıra oluşturabileceği tehditlere de dikkat çeken Tarhan, geleceğin hekimliğinin teknoloji ve bilgeliğin doğru kullanımıyla şekilleneceğini belirtti. Yapay zekâ çağında sorgulayıcı düşünmenin önemini vurgulayan Tarhan, 21’inci yüzyılın bilgelik çağı olması gerektiğini, teknolojinin insanı yöneten değil, insanın değerleri doğrultusunda yönlendirdiği bir araç olarak kullanılması gerektiğinin altını çizdi.
İzmir Bakırçay Üniversitesi Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesi Doç. Dr. Nazif Erkan Konferans salonunda düzenlenen söyleşiye İzmir Bakırçay Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Rasim Akpınar ile Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesi Başhekimi Doç. Dr. Adnan Yamanoğlu başta olmak üzere birçok hekim katıldı.
Söyleşinin moderatörlüğünü ise TRT Radyo Spikeri Emre Şimşek üstlendi.
“Yapay zekanın tehdit boyutu olduğu gibi fırsat boyutu da var”
Yapay zekânın insanlık üzerinde büyük bir değişime yol açacağını belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, bu değişimin hem tehdit hem de fırsat boyutuyla değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekti. Tarhan, “Matbaanın insanlıkta 200-300 yılda gerçekleştirdiği değişimi yapay zekâ belki 2-3 yılda gerçekleştirdi. Bu değişimin nereye varacağı öngörülmeye çalışılıyor. Hatta şu anda 31 ülke paniğe kapılmış durumda. Basında da okumuşsunuzdur olası bir siber saldırı ya da yapay zekâya bir virüs bulaşması sonucunda dijital bir karmaşa yaşanabileceği düşünülerek insanlara evlerinde üç günlük yiyecek stoklamaları ve hazırlıklı olmaları tavsiye ediliyor. Bu işin olumsuz ve tehdit oluşturan tarafı. Ancak yapay zekânın tehdit boyutu olduğu gibi fırsat boyutu da var. Yapay zekâ ciddi bir değişim oluşturacak. Bunun bizi nasıl etkileyeceğini anlayabilmek için öncelikle yapay zekânın ne olduğunu iyi bilmemiz gerekiyor.” ifadelerini kullandı.
“Kendimizi bu durumdan nasıl koruyacağımızı düşünmemiz gerekiyor”

Yapay zekânın gelişim sürecine ve insanlık üzerindeki potansiyel etkilerine değinen Tarhan, bilişsel psikoloji alanındaki çalışmalarıyla tanınan Geoffrey Hinton’un öngörülerine dikkat çekti. Tarhan; “Yapay zekânın gelişiminde önemli isimlerden biri bilişsel psikolog Geoffrey Hinton’dur. Bilişsel psikoloji beyni bilgisayar gibi ele alan bir psikoloji dalıdır. Kanada’da çalışmalar yapan Hinton’a bugün bilgisayarın vaftiz babası deniliyor. Hinton, ‘Biz 20 sene sonra yapay zekânın karşısında beş yaşında bir çocuk gibi kalacağız.’ diyor. Bu konuda çok sayıda kongre düzenleniyor, toplantılar yapılıyor, fikirler tartışılıyor ve makaleler yayımlanıyor. Bütün bu çalışmaların ulaştığı bilgi düzeyine rağmen Hinton, insanlığın yapay zekânın karşısında beş yaşında bir çocuk gibi kalacağını öngörüyor. Bu ne demek? Büyük bir insanın bir çocuğu istediği gibi yönetebilmesi gibi yapay zekânın da insanlığı yönetebileceği bir duruma gelebileceğimizi söylüyor. Öyleyse kendimizi bu durumdan nasıl koruyacağımızı düşünmemiz gerekiyor. Yapay zekâ böyle bir yetenek kazanırsa bu yeteneklerin insanlığa zarar vermesini nasıl önleyebiliriz? İnsanlığımızı nasıl koruyabiliriz? Üzerinde durmamız gereken konu bu.” diye konuştu.
“İnsan aklının olaylar arasında bağlantı kurma kapasitesi var”
İnsan aklının en önemli özelliklerinden birinin olaylar arasında bağlantı kurabilme ve yaşananların anlam boyutunu fark edebilme kapasitesi olduğunu belirten Tarhan; “İnsan aklının en önemli özelliği olaylar arasında bağlantı kurabilme potansiyeli var. Akıl kelimesinin Arapça kökenine ilişkin anlatıda, develer yürürken düşmesin ya da yorulmasın diye ayaklarının birbirine bağlandığı, bu bağın da akıl olarak adlandırıldığı ifade edilir. İnsan aklı da olaylar arasında bağ kurar. Acının, doğrunun ya da hazzın içindeki anlamı fark edebilmek insana özgüdür. Yaşadığımız bir olayın anlamını çıkarabilme kapasitesi insanda vardır. Diğer canlılarda ise bu anlamı üretme kapasitesi aynı şekilde bulunmaz. Canlıların temel ihtiyaçları yemek, içmek, üremek ve barınmaktır. Örneğin bir maymun insanlarla bin yıl birlikte yaşasa bile konuşmayı öğrenemez. Çünkü onlarda metakognitif yani zihin üstü olarak tanımlanan genler bulunmaz insanda ise bu özellikler vardır. Anlam arayışı, yenilik arayışı, özgürlük arayışı, sosyal bağ kurma, ölümü ve zamanı algılama gibi özellikler bunlar arasındadır. Bizi insan yapan özellikler de bunlardır.” dedi.
“Yapay zekânın öznesi olursak hiç korkmayalım”

İnsani değerlerin korunmasının yapay zekâ çağında büyük önem taşıdığını vurgulayan Tarhan, teknolojinin insan tarafından değer odaklı kararlarla yönlendirilmesi gerektiğini ifade etti. Yapay zekânın öznesi ve nesnesi olma ayrımına dikkat çeken Tarhan; “Değer odaklı karar verme becerimizi kullanır, kararlarımızda değerleri esas alırsak yapay zekâ karşısında daha güçlü oluruz. Teknoloji de böyledir yapay zekâ her zaman ne yapacağını bilemeyebilir ve her an farklı sonuçlar ortaya çıkarabilir. İnsan, değer odaklı karar verme sistemini geliştirmeli ve insani değerlerini korumalıdır. Böylece yapay zekânın olası tehlikelerinden korunabilir. İnsani değerlerimizi korursak yapay zekâyı yöneten taraf oluruz. Yapay zekânın öznesi olursak ondan korkmamıza gerek yok. Ancak kendimizi yapay zekâya kaptırır, onun nesnesi haline gelirsek yapay zekâ bizi kullanır.” dedi.
“Zaman ve dikkat katili…”
Dijitalleşmenin beraberinde getirdiği en büyük sorunlardan birinin zaman ve dikkat kaybı olduğunu belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, özellikle sosyal medyanın gençler üzerindeki etkilerine dikkat çekti. Sonsuz kaydırma ve video odaklı içeriklerin gençleri dijital dünyanın en fazla etkilenen kesimi haline getirdiğini ifade eden Tarhan; “Dijitalleşmenin bugün beraberinde getirdiği en büyük sorunlardan biri, zaman ve dikkatin kaybolması. Bu nedenle dijital dünyaya zaman ve dikkat katili deniyor. Özellikle sosyal medya, sonsuz kaydırma ve video odaklı içerikler yoluyla hem zamanımızı hem de dikkatimizi tüketiyor. Dijital dünyanın etkilerine en açık kesim ise gençler. Çünkü gençlerde akıldan çok duygular baskın olabiliyor. Bu nedenle gençler dijital gerçeklikten daha fazla etkileniyor.” ifadelerini kullandı.
“Gerçeklik sınırları tamamen bozulabiliyor”
Dijitalleşmeyle birlikte gerçeklik algısının da değiştiğini vurgulayan Tarhan, fiziksel gerçeklik, hayal gerçekliği ve rüya gerçekliğinin yanına yapay zekâ gerçekliğinin de eklendiğini belirtti. Tarhan; “Eskiden üç gerçeklikten söz ediyorduk, şimdi dört gerçeklik olduğunu söylüyoruz. Birincisi fiziksel gerçeklik yani içinde yaşadığımız madde dünyası. İkincisi hayal gerçekliği. Hayal kuruyor, zihnimizde canlandırıyor ve buna göre kararlar veriyoruz. Hayal sona erdiğinde bunun bir hayal olduğunu fark ederek gerçekliğe dönüyoruz. Ancak bazı hastalıklarda kişi kurduğu hayale inanabiliyor. Üçüncüsü rüya gerçekliği. Rüya görüyoruz ve uyandığımızda bunun bir rüya olduğunu anlıyoruz. Rüya güzelse ‘Keşke devam etse’ diyoruz, kötüyse uyandığımıza şükrediyoruz. Şimdi bunlara dördüncü gerçeklik olarak yapay zekâ gerçekliği eklendi. Çocuklar yapay zekâ dünyasına kendilerini fazla kaptırdıklarında duygusal, hayalî ve gerçeklik sınırları tamamen bozulabiliyor.” dedi.

“Bilgeleşemezsek yapay zekânın kurbanı oluruz”
Bilgi karşısında sorgulayıcı ve seçici olmanın önemine dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan, Sokrates’in üç aşamalı filtresini örnek gösterdi. Tarhan; “Sokrates’in üç aşamalı filtresine ilişkin şöyle bir hikâye anlatılır: Bir gün öğrencisi Sokrates’e gelir ve ‘Size çok heyecanlı bir şey anlatacağım, güzel bir haber vereceğim hocam.’ der. Sokrates ise ‘Nasıl bir haber vereceksin? Bir dakika, benim bir filtrem var. Önce bu filtreden geçmesi gerekiyor.’ diye karşılık verir. Ardından üç soru sorar: ‘Söylediğin şey gerçek mi?’ Öğrenci, ‘Bilmiyorum.’ der. ‘Peki, doğru mu?’ sorusuna da ‘Bilmiyorum.’ yanıtını verir. Son olarak ‘Faydalı mı?’ diye sorar. Öğrenci yine bilmediğini söyler. Bunun üzerine Sokrates, ‘Gerçek, doğru ve faydalı olduğunu bilmediğin bir şeyi bana söyleme.’ der. Bu yaklaşım 2 bin 500 yıl önce dile getirilmiş. Bugün ise bu filtreyi kullanmakta zorlanıyoruz. Bu filtreye sahip olan bir kişiye yapay zekâ kolay kolay zarar veremez. Çünkü bu filtrenin beyindeki karşılığı ön bölge yani frontal bölgedir. Bu bölgeyi güçlendirmemiz ve eğitmemiz gerekiyor. Yapay zekâyla birlikte 20’nci yüzyılın bilgi çağı, 21’inci yüzyılın ise bilgelik çağı olması zorunlu. Bilgeleşemezsek yapay zekânın kurbanı oluruz.” şeklinde konuştu.
“Birçok kötülüğün ortaya çıkmasına zemin hazırlayan bir özellik”
Dijitalleşmeyle birlikte toplumsal ilişkilerde ve insan davranışlarında önemli değişimler yaşandığını belirten Tarhan, küresel ölçekte narsisizmin yaygınlaştığına dikkat çekti. Narsisizmin en önemli özelliklerinden birinin empati yoksunluğu olduğunu vurgulayan Tarhan; “Bugün küresel ölçekte bir narsisizm salgını yaşanıyor. ABD’de yapılan araştırmalar, narsisizmin özellikle 12 yaş üzerindeki çocuklarda hızla yaygınlaştığını gösteriyor. Narsisizm, birçok kötülüğün ortaya çıkmasına zemin hazırlayan bir özellik. Narsist insanın en belirgin özelliği empati yoksunluğudur. Bütün kötülükleri bir odaya koysanız o odanın kapısını empati yoksunluğu açar. Çünkü empati yoksunluğu kişinin kendisini özel, önemli ve üstün görmesine diğer insanları ise kendisine hizmet etmesi gereken kişiler olarak değerlendirmesine yol açar. Böyle bir insan köle-efendi ilişkisi kurmak ister, sürekli alkış bekler ve eleştiriye kapalıdır. Sosyal izolasyonun da etkisiyle bu insan tipi giderek yaygınlaşıyor.” diye konuştu.

“İleri yaştaki yalnızlıktan daha çok 16-24 yaş yalnızlığı var”
Sosyal izolasyonun özellikle gençler arasında yaygınlaştığını ifade eden Tarhan, 2018 yılında BBC ve Manchester Üniversitesi iş birliğiyle 50 bin kişi üzerinde gerçekleştirilen Yalnızlık Çalışmasının sonuçlarına dikkat çekti. Tarhan; “Sosyal izolasyonla ilgili 2018 yılında yapılan büyük bir araştırmadan söz etmek istiyorum. BBC ile Manchester Üniversitesi iş birliğinde 50 bin kişi üzerinde ‘Yalnızlık Çalışması’ gerçekleştirildi. Araştırmada 16-24 yaş grubundakilerin yüzde 40’ı, 75 yaş üzerindekilerin ise yüzde 27’si kendisini çok yalnız hissettiğini belirtti. Yani ileri yaştaki bireylere kıyasla 16-24 yaş grubunda yalnızlık hissi daha yaygın. Bu sonuç, gençler arasında sosyal izolasyonun bulunduğunu gösteriyor. Bunun nedenlerinden biri de aşırı dijitalleşmedir.” dedi.
Küresel kapitalizm sendromunun dört belirtisi!
Günümüzde depresyon, intihar ve yalnızlık gibi sorunların küresel ölçekte yaygınlaştığına dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan; “Bugün küresel ölçekte bir depresyon ve intihar salgını yaşanıyor. Bu tabloyu Kaliforniya Sendromu ya da küresel kapitalizm sendromu olarak tanımlayanlar var. Bu sendromun küresel bir tehdit hâline gelen dört temel belirtisi bulunuyor. Birincisi hedonizm yani haz odaklılık. Yaşam felsefesinin hazza dayanmasıdır. Bu anlayışa göre ‘Haz veriyorsa iyidir, haz vermiyorsa kötüdür çıkarıma hizmet ediyorsa iyidir, etmiyorsa kötüdür.’ Vahşi kapitalizmin sunduğu bu yaşam felsefesi. İkincisi egosantrizm yani bencillik. Modernizmin beraberinde getirdiği sorunlardan biridir. Üçüncüsü yalnızlık. İngiltere ve Japonya’da Yalnızlık Bakanlığı kuruldu. Türkiye’de şu anda yaklaşık 5-6 milyon tek kişilik hane bulunuyor. Aile yapısı giderek kırılganlaşıyor tek kişilik haneler artarken beş kişilik haneler azalıyor. Dördüncüsü mutsuzluk. Antidepresan kullanımındaki artışta ABD dünyada ilk sırada, Türkiye ise üçüncü sırada yer alıyormuş. Sağlık Bakanlığından öğrendiğime göre Türkiye’de atık sularda antidepresan ölçümleri de yapılmaya başlanmış. İnsan olayları değiştiremiyor ancak antidepresan kullanımıyla olaylara verdiği tepki azalabiliyor. Gerçekten bir medeniyet krizi yaşıyoruz. Ortada küresel bir tehdit var. Yapay zekâ bu şekilde ilerler ve biz insani standartlarımızı bozarsak sonuç kötü olur.” dedi.
Program hediye takdimiyle sona erdi.
Yayın:
Haberin kaynağı: Üsküdar Üniversitesi. Kurumun özgün duyurusu: uskudar.edu.tr
İlgili Haberler
Yorumlar
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.


