MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı

Fotoğraf: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi

Yayınlama Tarihi: 27.10.2026 13:55

Paylaş

Diğer platformlar

AYBÜ İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi Dr. Abdullah Demir'in yürütücüğünü yaptığı ve Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesinden on beş öğretim üyesinin "araştırmacı" olarak görev aldığı Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından sürdürülen Öğrencilerin Söz Varlığının Tespiti Geliştirilmesi ve İzlenmesi Projesi'nin ilk ürünü olan "MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı", Millî Eğitim Bakanı Yusuf Tekin'in katılımıyla 22 Ekim 2026 tarihinde tanıtıldı. Tanıtım toplantısına Millî Eğitim Bakan Yardımcısı Dr. Ömer Faruk Yelkenci ile Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM) Başkanı Prof. Dr. Bayram Ali Ersoy da katıldı.

Bakan TEKİN, tanıtımını yaptıkları MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı'nın çok önemli olduğunu vurguladı. Ders kitapları ve öğretim programlarında hangi kelimelerin kullanıldığına ilişkin bir envanter oluşturduklarını, bu envanterin öğretmenler için çok kullanışlı olacağını söyledi. Ayrıca projeyi birlikte yürüttükleri bu ağın Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM), Yunus Emre Enstitüsü ve Türk Dil Kurumu için de çok önemli bir veri olacağını aktaran TEKİN, projeyle kelimelerden hareketle türetilen başka kelimelerden gündelik ihtiyaçlara göre yeni üretilmesi gereken kelimelere kadar tüm çalışmaların yapıldığını bildirdi.

SDHub — Haberi yazın, paylaşımı SDHub yapsın.

Talim ve Terbiye Kurulu Başkanı Doç. Dr. Cem Gençoğlu konuşmasında "Millî Eğitim Bakanlığı Söz Varlığı Bilgi Ağı'nın öğrencilerimizin dil gelişimine, maarif politikalarımızın bilimsel temellerinin güçlenmesine ve Türkçemizin düşünce üretme kudretinin inkişafına vesile olarak kalıcı bir katkı sunması" temennilerini ifade etti. Proje Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Gülsün Leylâ Uzun konuşmasında "Bu projenin uzun vadeli katkısı, oluşturulan bilimsel altyapının öğretim süreçlerine yansıtılmasıyla ortaya çıkacaktır. Böylece söz varlığı öğretimi, yalnızca daha fazla sözcük bilen değil, sözcükler aracılığıyla daha derin düşünebilen, daha incelikli anlayabilen ve kendisini daha güçlü ifade edebilen bireylerin yetişmesine katkıda bulunacaktır." ifadelerine yer verdi.

MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı

Dil, bir millet için, iletişim aracı olmanın çok ötesindedir. Milleti bir arada tutan güçlü bir bağ, canlı bir hafızadır. İçine doğduğusu, çevreyi saran o sesler; aslında yüzyıllar boyunca birikmiş anıların, hayallerin ve ortak bir ruhun aynasıdır. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesinden yapılan açıklamada, “Zihnimizdeki söz varlığı ne kadar geniş ve derin olursa hayata bakışımız o denli gelişir, kendimizi anlatma gücümüz de o denli artar” ifadelerine yer verildi. Zira söz varlığı, asırlara dayanan hayat tecrübesinin ve kültür mirasının şifresidir.

Açıklamada ayrıca, “Bir sözcüğü kaybettiğimizde o kelimenin taşıdığı anlam dünyasını da kaybederiz. Dilimizden eksilen her bir ifade; zihnimizdeki bir pencerenin kapanması, geçmişle bağımızın kopması anlamına gelir. Bu yüzden Türkçenin söz varlığını korumak, geliştirmek ve yarınlara aktarmak; aynı zamanda kültür hazinemizi, kimliğimizi ve düşünce zenginliğimizi de geleceğe taşımaktır” denildi.

Geleceği inşa edecek çocuklar bugün dünyayı hangi kavramlarla tanıyor? Onların zengin bir kelime hazinesiyle yetişmelerini nasıl sağlayabilir, söz varlığı açısından gelişmelerini nasıl izleyebiliriz? İşte bu sorulara ilmî, ölçülebilir ve sürdürülebilir yanıtlar verebilmek amacıyla Millî Eğitim Bakanlığı tarafından Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı yürütücülüğünde “Öğrencilerin Söz Varlığının Tespiti Geliştirilmesi ve İzlenmesi Projesi” hayata geçirildi.

"Proje; Türk Dil Kurumundan TÜBİTAK’a, ÖSYM’den Yunus Emre Enstitüsüne, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğünden çocuklar için yayın yapan bütün kurumlara kadar kapsamlı bir iş birliğiyle yürütülüyor. Bu ortak aklın aslî amacı; okul öncesinden lise son sınıfa kadar tüm sınıf ve kademelerdeki öğrencilerimizin söz varlığını ilmî yöntemlerle tespit etmek, dil gelişimlerini yaş ve sınıf seviyelerine göre izlemek ve geniş söz varlığımızı tanımalarına ve kelime hazinelerini geliştirmelerine yönelik çalışmalar yürütmektir. Ders kitaplarının satır aralarından çocuk edebiyatının büyülü sayfalarına, kültürümüzü bugüne taşıyan ve yarına ulaştıracak olan klasik eserlerden çocuklarımızın her gün karşılaştığı sesli ve görüntülü dijital içeriklere kadar kapsamlı bir dil evrenini, bir bütün olarak ele almayı hedefliyoruz. Çünkü bir çocuğun dünyasını zenginleştirmek, onun karşılaştığı, karşılaşacağı bütün dil dünyasını güzelleştirmekle başlar." dedi.

Proje Kapsamında 18 İş Paketi

Bu amaç doğrultusunda yürütülen proje, 18 iş paketi olarak tasarlandı. 85 branştan 220 öğretmen, projenin farklı aşamalarında görev alarak doğrudan katkı sundu. Yazılımcı öğretmenler tarafından geliştirilen, projeye özgü MEB Etiketleme Aracı ile ders kitapları mercek altına alındı ve bir milyondan fazla veri etiketlendi.

Yapılan çalışmalar sonucunda okullarda 2025-2026 eğitim-öğretim yılında okutulan ders kitaplarındaki metinlerden 50 milyondan fazla sözcük birimiyle kapsamlı bir dil veri tabanı oluşturuldu. Böylelikle ders kitapları söz varlığının hacimli bir dökümü elde edildi. Bu veriyi işleme aşamasında, optik karakter tanımadan kalite kontrole, metinlerin doğru bölümlenmesinden sınıflandırılmasına kadar çok hassas işlemler yürütüldü. Ardından metin temizliği yapıldı ve birimler dil bilimin büyüteci altında incelendi. Her bir sözcük; köküne, türüne ve eklerine kadar incelendi ayrıca kelimenin cümle içinde, yani kendi canlı bağlamında hangi anlama büründüğü tek tek belirlendi. Son olarak bütün bu bilgiler, kolayca ulaşılabilecek şekilde sınıflandırılarak sorgulanabilir, akıllı bir sisteme dönüştürüldü.

Toplanan veriler; kademe, sınıf, ders kitabı, ünite ve cümle bağlamında da yapılandırıldı. Yapay zekâ destekli doğal dil işleme modelleriyle tahlil edilen bu veriler, öğretmenlerin kontrol ve değerlendirmeleriyle doğrulanarak büyük bir veri havuzuna dönüştürüldü. Bu veri havuzu aynı zamanda sözcüklerin hangi sınıfta, hangi derste, hangi branşta, hangi kitapta ve hangi bağlamda kullanıldığını izlenebilir hâle getirdi. Sözcüklerin kullanım sıklıkları, sınıf ve branşlara göre dağılımları, tekrar düzeyleri ve kavramsal ilişkileri analiz edilebilir bir yapıya dönüştürüldü. Bu çalışmaların sonucunda MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı ortaya çıktı.

MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı, Yalnızca Bir Arama Motoru Ya Da Dijital Bir Sözlük Değil

Eğitim içeriklerinde kullanılan söz varlığını ilmî verilerle incelemeye, karşılaştırmaya ve izlemeye imkân sağlayan kapsamlı bir inceleme ve karar destek sistemidir.

MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı, farklı ihtiyaçlara cevap veren 19 dijital modülden oluşmaktadır. Bunların 12’si 2026 yılında kullanıma açılmakta, 7 modülün ise 2027 yılında devreye alınması planlanmaktadır. Bu modüller; Eğitim Yayınları Derlemi, Bilim ve Meslek Söz Varlığı Bilgi Ağı, Kavram Haritaları Bilgi Ağı, Okul Öncesi Söz Varlığı Dizini, Kısaltmalar Dizini, Akademik Söz Varlığı Dizini, Atasözleri Bilgi Ağı, Deyimler Dizini, Kalıp Sözler Dizini, Ders Kitabı Söz Varlığı Analizi, Ders Kitabı Soruları Dizini ve Söz Varlığı Literatürü Veri Tabanı olmak üzere farklı veri alanlarından oluşmaktadır.

Eğitim Yayınları Derlemi üzerinde bir ifade arandığında, bu ifadenin kitaplarda kaç kez geçtiği, kaç farklı kitapta yer aldığı, hangi sınıf ve branşlarda kullanıldığı görülebilmektedir. Isı haritası üzerinden ifadenin dağılımı incelenebilmekte; ilgili kitaba, sayfaya ve ifadenin kullanıldığı cümleye kadar ulaşılabilmektedir. Böylece bir ifadenin eğitim sürecindeki kullanım izi, ayrıntılı olarak takip edilebilmektedir. Bu altyapıyla eğitimcilerin ve araştırmacıların farklı amaçlarına yönelik inceleme raporları da üretilebilmektedir. Sınıflara göre yeni sözcük kazanımı, branşa özgü söz varlığı, sözcük çeşitliliği, kapsama oranları ve sözcük tekrar yoğunluğu bu raporlarda yer alan analizlerden yalnızca birkaçıdır.

Bilim ve Meslek Söz Varlığı Bilgi Ağı; temel eğitimden meslekî ve teknik eğitime kadar bilim ve meslek söz varlığını, tanımları ve kullanım bağlamlarıyla bir araya getirmektedir. Bu modülde 85 alana ait, 60 binden fazlası tanımlarıyla birlikte olmak üzere bir milyondan fazla bilim ve meslek söz varlığı sınıflandırıldı.

Okul Öncesi Söz Varlığı Dizini’nde 36-72 aylık çocuklara yönelik üç binden fazla sözcük; yaş, tema, sözcük türü, öğrenme alanı, Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi ve günlük yaşam bağlamlarına göre tasnif edildi.

Projenin kültürel söz varlığına yönelik önemli çalışmalarından biri Atasözleri Bilgi Ağı’dır. Altı binden fazla atasözü; somutluk-soyutluk düzeyi, ilk kez öğretilebileceği sınıf düzeyi, Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi, konu alanı, Diller için Avrupa Ortak Başvuru Metni (CEFR) tema alanı ve ders kitaplarında kullanılabilirlik gibi ölçütlere göre sınıflandırıldı. Atasözlerinin öğrencilere yönelik açıklamalarının hazırlanması amacıyla 112 akademisyen, 43 öğretmen ve 15 uzmandan oluşan 170 kişilik bir yazar grubu kuruldu.

Deyimler Dizini’ne deyimler; anlamları ve örnek cümleleriyle birlikte eklenmektedir. Kalıp Sözler Dizini; günlük iletişimde ve belirli sosyal bağlamlarda kullanılan, ortak kültürün ürünü kalıplaşmış ifadeleri içermektedir.

Ders Kitabı Söz Varlığı Analizi Modülü, ders kitaplarındaki söz varlığının farklı açılardan incelenmesini sağlamaktadır. Ders Kitabı Soruları Dizini Modülü’nde ise 150 binden fazla soru cümlesinin söz varlığı incelenebilmektedir. Ayrıca ders kitaplarında yer alan iki binden fazla kısaltmaya ve açılımlarına Kısaltmalar Dizini’nde yer verildi. Akademik sözcükler ise Akademik Söz Varlığı Dizini’nde listelendi. Tüm bu verilerin ders kitaplarındaki görünümü ve bağlamı izlenebilmektedir.

Sözlerine devam eden TEKİN; "MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı’nın kapsamı genişletilmeye devam etmektedir. Bu kapsamda Yazılı Miras Söz Varlığı Derlemi, Çocuk Edebiyatı Söz Varlığı Derlemi, Kültür ve Sanat Söz Varlığı Derlemi, LGS ve YKS Söz Varlığı Derlemi, Dijital İçerik Söz Varlığı Derlemi ile Bilim ve İletişim Sembolleri Dizini modülleri 2027 yılında devreye alınacaktır. Ayrıca öğrencilerin ve öğretmen adaylarının söz varlığına ilişkin izleme araştırmalarından elde edilen veriler, İzleme Araştırmaları Veri Modülü’nde yer alacaktır"

Proje kapsamında; öğrencilerin söz varlığı düzeylerinin nesnel, geçerli ve güvenilir biçimde belirlenmesi amacıyla “Bireye Uyarlanmış Test” yaklaşımına dayalı bir ölçme aracı geliştirilmektedir. Bu test aracılığıyla öğrencilerin söz varlığı düzeylerinin bireysel olarak belirlenmesi, öğrenme sürecindeki gelişmelerinin düzenli aralıklarla izlenmesi ve zaman içindeki değişimin ortaya konması amaçlanmaktadır. Öğretmen adaylarının söz varlığını izlemeye yönelik araştırmalar da yürütülecektir. Bu ölçme ve izleme süreçlerinden elde edilen verilerin MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı’na dâhil edilmesiyle öğrenci ve öğretmen adaylarının söz varlığı bulguları; ders kitapları, çocuk edebiyatı eserleri, kültür-sanat ürünleri, sınav soruları ve dijital içerik analizleriyle aynı yapı içinde değerlendirilebilecektir.

Bugün atılan bu adım; ders kitaplarını Türkçenin zengin söz varlığıyla tahkim etme, çocukların zihin ve kavram dünyasını güçlendirme ve milletin kadim kültür birikimini dilin incelikleriyle gelecek nesillere aktarma iradesinin somut bir tezahürüdür. Çünkü bir millet; söz varlığıyla düşünür, söz varlığıyla hatırlar ve söz varlığıyla geleceğini inşa eder.

Proje tamamlandığında öğrencilerin karşılaştığı ve bilmesi gereken her söz varlığı ögesi, eğitimin ortak hafızası olan MEB Söz Varlığı Bilgi Ağı’na kaydedilecektir. Böylece öğrenciler, gelişim basamaklarına ve sınıf düzeylerine göre özenle hazırlanan eğitim-öğretim yayınlarıyla geleceğe hazırlanırken; öğretmenler, araştırmacılar ve veliler için de güvenilir bir Türkçe söz varlığı kaynağı oluşturulacaktır. Ayrıca geliştirilmekte olan izleme mekanizmalarıyla öğrencilerin ve öğretmen adaylarının söz varlığı düzeyleri düzenli aralıklarla takip edilebilecek okuma kültürünü ve dil gelişimini destekleyecek tedbirler hayata geçirilebilecektir'' ifadelerini kullandı.